Di sản văn hóa thế giới
Hoàng Thành Thăng Long
Trang chủ / Hoàng thành Thăng Long / Ngược dòng lịch sử – Hà Nội thời kỳ tiền Thăng Long: Kỳ 2 “Hệ thống thành lũy”

Ngược dòng lịch sử – Hà Nội thời kỳ tiền Thăng Long: Kỳ 2 “Hệ thống thành lũy”

1. Thành của Lý Bí:

Năm 542, Lý Bí – một hào trưởng ở đất Thái Bình (Sơn Tây) tập hợp nhân dân nổi dậy chống ách đô hộ của nhà Lương. Sau khởi nghĩa thắng lợi (544) Lý Bí xưng đế (Lý Nam Đế), lập nước Vạn Xuân, đóng đô ở vùng Hà Nội[1], dựng chùa Khai Quốc – tiền thân của chùa Trấn Quốc ngày nay. Năm 545 nhà Lương đem quân sang đàn áp. Để chống lại quân Lương, Lý Bí đã cho “dựng thành luỹ bằng tre gỗ ở cửa sông Tô Lịch” (Lương thư);  “Tháng 6 năm Đại Đồng thứ 11 (545)… quân Lý Bí có vài vạn người lập thành sách ở cửa sông Tô Lịch để chống lại quan quân” (Trần thư)[2]. Tòa thành này cùng vài vạn quân của Lý Bí không chặn được bước tiến của quân địch. Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Khi (quan của Trần Bá Tiên) đến Giao Châu, vua đem ba vạn quân ra chống cự, bị thua ở Chu Diên, lại thua ở cửa sông Tô Lịch, vua chạy về Gia Ninh…”[3].

Về vị trí của tòa thành do Lý Bí đắp để chống lại quân Lương, không có tài liệu nào chép cụ thể. Đoạn ghi chép trong Lương thư, Trần thư nhắc tới ở trên chỉ cho biết ở cửa sông Tô Lịch. Vậy cửa sông Tô Lịch (lưu ý, đây là tài liệu đầu tiên nhắc đến con sông này) vào giữa thế kỷ VI nằm ở đâu? Trần Quốc Vượng trong bài khảo cứu Địa lý lịch sử miền Hà Nội (trước thế kỷ XI) nhận xét:  “Hiện nay, ở cạnh làng Yên Thái (Bưởi), bên bờ Hồ Tây có một làng tên là Hồ Khẩu. Tên làng chứng tỏ rằng ngày xưa đầu sông Tô Lịch ở phía đó (sông Tô Lịch lấy nước từ Hồ Tây, chẩy về phía Cầu Giấy, Ngã Tư Sở rồi chảy mãi về nam). Nơi đó có thể là chỗ Lý Nam Đế xây dựng thành trì chống quân Lương. Nhưng thành trì đó nhất định không có quy mô to lớn và chắc chắn lắm vì Lý Bí xây dựng trong lúc rút quân vội vàng từ Chu Diên về, và sau đó lại rút ngay lên giữ thành Gia Ninh (Bạch Hạc, Việt Trì…”[4]. Sáu năm sau, trong bài Bàn thêm về thành Thăng Long thời Lý (Trần Quốc Vượng viết chung với Vũ Tuấn Sán) các tác giả lại xác định cửa sông Tô Lịch là khu vực phố Hàng Buồm – Chợ Gạo hiện nay[5] (thời Trần khu vực này có phường Giang Khẩu, cuối tháng 5 năm 1285 mũi thọc sâu của quân nhà Trần do Trung Thành Vương chỉ huy tập kích quân Nguyên ở đây, sau đổi thành Hà Khẩu).

Chúng ta đều biết sông Tô Lịch có hai cửa. Một cửa thông với sông Hồng mà chỗ hợp lưu vào khoảng phố Hàng Buồm – Chợ Gạo hiện nay, chảy về phía đông ven theo mặt nam Hồ Tây đến Bưởi (đoạn sông này đã được nhắc đến trong Giao Châu ký, không phải là đoạn sông mới được đào từ thời Lý – Trần như có người chủ trương). Một cửa thông với Hồ Tây tại Hồ Khẩu khu vực gần Bưởi hiện nay. Vì thế thật khó xác định thành do Lý Nam Đế đắp ở cửa sông Tô Lịch là thuộc cửa nào, Hồ Khẩu hay Giang Khẩu – Hà Khẩu? Với  tình hình tư liệu hiện có thì câu hỏi này còn phải bỏ ngỏ.

2. Tử Thành của Khâu Hòa:

Năm 602 nhà Tùy phát đại quân xâm lược Vạn Xuân. Cuộc kháng chiến của Lý Phật Tử – Hậu Lý Nam Đế mau chóng thất bại, đất nước một lần nữa lại rơi vào ách cai trị của phong kiến Trung Hoa. Nhà Tùy khôi phục lại quận Giao Chỉ vốn được đặt từ thời Hán (tương đương vùng đồng bằng Bắc Bộ ngày nay) và chuyển trung tâm từ Long Biên về Tống Bình (năm 607). Năm 618 nhà Đường thay thế nhà Tùy thống trị đất nước ta, khôi phục lại hệ thống châu, đặt Giao Châu tổng quản phủ kiêm quản mười châu, trong đó có Tống Châu là miền nội thành Hà Nội hiện nay. Thái thú Giao Châu là Khâu Hòa thần phục nhà Đường, được phong Giao Châu đại tổng quản. Năm 621 Đại tổng quản Khâu Hòa đắp Tử Thành (thành con) bên sông Tô Lịch chu vi 900 bộ – khoảng 1.674 mét (mỗi bộ tương đương 6 thước, mỗi thước bằng 31 cm).

05

Gạch “Giang Tây quân” – thời kỳ Đại La, thế kỷ VIII-IX (khai quật tại Hoàng thành Thăng Long)

Về vị trí của Tử Thành cho đến nay vẫn còn nhiều ý kiến chưa thống nhất. C.L.Madrolle trong Guides Madrolle, Indochine du Nord xác định ở vùng Thủ Lệ, Quần Ngựa ngày nay. Nguyễn Khắc Đạm cũng xác định vị trí của ngôi thành này có nhiều khả năng ở vùng núi Cung vì vùng này cho đến nay vẫn được bao về ba mặt tây, bắc và đông bằng con đường hào còn dấu vết đứt quãng dưới dạng những đầm ao sát nhau liên tục. Mặt khác kích thước của vùng này cũng tương đối phù hợp với kích thước của Tử Thành[6].

Tử Thành tồn tại cho đến mãi sau này. Hơn hai thế kỷ sau, vào năm Hàm Thông thứ 3 (863) quân Nam Chiếu tấn công Tống Bình, tướng là Dương Tử Tấn đóng quân ở Tử Thành[7].

3. La Thành của Trương Bá Nghi:

Sau Tử Thành do Khâu Hòa đắp năm 621, nhiều người cho rằng không có toà thành nào khác được xây dựng mãi cho đến năm 767 khi Kinh lược sứ Trương Bá Nghi đắp La Thành. Gần đây (2000) Phạm Văn Kính chứng minh thực ra thì Trương Bá Nghi chỉ là người sửa sang thêm, còn La Thành  đã phải có từ trước đó, cụ thể là vào năm 756 căn cứ vào ghi chép của Phan Huy Chú: “Đầu đời Chí Đức (756 – 757) đổi làm Trấn Nam đô hộ phủ, đắp La Thành, sau đổi làm An Nam đô hộ phủ”[8]. Theo Phạm Văn Kính điều này phù hợp với ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư: “Trương Bá Nghi đắp lại La Thành” (nguyên văn: phục bồi trúc La Thành) hay Việt sử thông giám cương mục: “Trương Bá Nghi lại đắp La Thành” (nguyên văn: cánh bồi trúc La Thành), đều có nghĩa là đắp lại hoặc đắp thêm[9]. Tuy nhiên, dù thực tế có phải là như vậy thì một điều chắc chắn là La Thành phải đến Trương Bá Nghi mới thực sự là tòa thành để lại dấu ấn rõ rệt trong kiến trúc thành lũy Hà Nội thời Bắc thuộc.

La Thành ban đầu chỉ cao vài thước, nhỏ hẹp và không chắc chắn[10]. Năm 791 và 801 Đô hộ Triệu Xương và Bùi Thái sửa sang thêm La Thành. Năm 808 Trương Châu sửa lại La Thành, gọi là An Nam la thành cao 22 thước (6,82 mét), có ba cửa, trên có lầu; cửa Đông và cửa Tây có lầu ba gian, cửa Nam (là cửa chính) có lầu 5 gian; trong thành có 10 cung, hai bên tả hữu đại sảnh dựng lầu giáp trượng 40 gian để chứa vũ khí. Đây là toà thành đầu tiên có quy mô tương đối lớn.

Vị trí của tòa thành do Trương Bá Nghi đắp (hoặc sửa đắp) và sau này được sửa chữa nhiều lần nằm ở đâu? Đại La thành chí (do Phương dư kỷ yếu q.112 dẫn) nói rằng thành cũ do Trương Bá Nghi đắp và do Trương Châu sửa vốn ở phía nam sông[11]. Nhưng là sông nào? Trần Quốc Vượng và Vũ Tuấn Sán theo Nguyên Hòa quận huyện chí (q.38, 3b-4a )[12] và nhiều tài liệu khác xác định đó là sông Tô Lịch. Nhưng cụ thể ở về phía nào thì chưa đưa ra kết luận dứt khoát. H. Maspero ngờ rằng di tích những luỹ đất còn sót lại cho đến nay ở miền đền Voi Phục là di tích “thành cũ Tô Lịch” (tức thành do Trương Bá Nghi đắp)[13]. Nguyễn Khắc Đạm, dựa vào địa thế sông Tô Lịch, vào hình thế đầm ao hiện đại và bản đồ Hồng Đức đoán định La Thành có giới hạn như sau: mặt tây cách sông Tô Lịch 360 mét, mặt bắc theo sát sông Tô Lịch, mặt đông gồm Ngọc Hà, mặt nam đại khái theo đường Đội Cấn (rất có thể con đường này đại khái được xây dựng theo tường thành phía nam của La Thành còn lại rồi san đi[14]. Tuy có những sai lệch nhất định nhưng các ý kiến đều cơ bản thống nhất La Thành nằm dịch về phía tây quận Ba Đình hiện nay.

La Thành được đắp để bao lấy Tử Thành. Danh từ La Thành vốn không phải là danh từ riêng như hầu hết các nhà Hà Nội học xác nhận. La có nghĩa là bao bọc, la thành là thành bao (ôm lấy) Tử Thành, rồi dần trở thành La Thành như một danh từ riêng.

4. Giao Châu thành của Lý Nguyên Hỷ:

Theo Giao Châu ký do Việt điện u linh tập dẫn, năm 824 Đô hộ Lý Nguyên Hỉ thấy ở phía bắc thành có dòng nước chảy ngược nên sai bói chọn đất để dời phủ trị. Cựu đường thư chép năm 825 Lý Nguyên Hỷ xin dời thành sang bờ bắc, nhưng được ít lâu lại trở lại chỗ cũ[15]. Con sông có dòng nước ngược chép ở trên chính là sông Tô Lịch (sử sách nhắc nhiều đến hiện tượng chảy ngược dòng của sông Tô Lịch). Về sau đô hộ Điền Trang hàng năm bắt dân nộp tiền làm lũy gỗ ở quanh thành. Năm 858 Đô hộ Vương Thức lấy tiền thuế một năm mua tre gỗ trồng quanh 12 dặm thành, đào hào, rào lũy, ngoài lại trồng tre gai. Vì vậy thành đó còn mang tên là thành Lặc Trúc[16]. Thành này còn có các tên gọi là thành Giao Châu hay thành Giao Chỉ và theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán thì đây chính là phủ thành đô hộ. Trong một số bộ sử phân biệt tòa thành do Trương Bá Nghi đắp là thành cũ, còn thành này là thành hiện tại – kim thành. Ông Nguyễn Khắc Đạm sử dụng thuật ngữ Kim Thành như một danh từ riêng.

06

Đĩa đèn dầu lạc men nâu – thời Đường, thế kỷ VIII-IX (khai quật tại Hoàng thành Thăng Long)

Về vị trí của tòa thành này, Trần Quốc Vượng và Vũ Tuấn Sán xác định: Phía bắc thành là sông Tô Lịch; phía đông thành ở gần sông Hồng. Như thế, thành này nằm dịch hẳn về phía đông. Nguyễn Khắc Đạm cũng có ý kiến tương tự.

Như vậy, cho đến khoảng giữa thế kỷ IX tại khu vực nội thành Hà Nội hiện nay có tới ba tòa thành cùng đồng thời tồn tại. Đó là Tử Thành đắp từ thời Khâu Hoà (621), La Thành đắp từ thời Trương Bá Nghi (767) và Giao Châu thành đắp từ thời Lý Nguyên Hỉ (825). Tử Thành không thấy có tên gọi nào khác. La Thành do Trương Bá Nghi đắp các tài liệu về sau thường gọi là thành cũ sông Tô Lịch, Giao Châu thành hay Giao Chỉ thành gọi là Kim thành – thành hiện tại. Các nhà nghiên cứu lịch sử Hà Nội nhắc nhiều đến Tử Thành của Khâu Hòa và La Thành của Trương Bá Nghi, ít nhắc đến Giao Châu hay Giao Chỉ thành. Tuy nhiên, nhiều sử liệu đương thời xác nhận sự tồn tại của cả ba tòa thành. Sách Man thư chép về cuộc tấn công của quân Nam Chiếu năm 863 nhắc đến cả ba tòa thành này. Phàn Xước, người giúp việc văn thư cho Kinh lược sứ phủ An Nam đô hộ Thái Tập, tác giả sách Man thư mô tả khá kỹ về các sự kiện trên:

“Năm Hàm thống thứ 3, tháng Chạp, ngày 27 (đầu 863) giặc Man (Nam Chiếu) đến sát thành trì Giao Châu… Quân Hà Man đặt doanh trại ở thành cũ sông Tô Lịch…”

“Năm Hàm Thông thứ 4, tháng Giêng, ngày 23 (864), Thái Tập đứng trên thành dùng nỏ bắn được 200 tên… Ngày 7 tháng 2 thành bị hãm… Thái Tập bị trúng tên… những người tay chân đều chết hết cả… Kiện tướng Kinh Nam, Giang Tây, Ngạc, Nhạc, Tương Châu ước hơn 400 người mang mạch đao, cưỡi ngựa chạy đến ven bờ sông phía Đông thành. Đô ngu hậu Kinh Nam Nguyên Duy Đức, Quản đô hầu Đàm Khả Ngôn, Phán quan Giang Tây quân Truyền Môn bảo tướng sĩ rằng: “Các ngươi! Bến sông không có thuyền, xuống nước tất chết, cùng với anh em mỗi người giết được hai tên giặc Man chúng ta cũng được lợi rồi”. Bèn cùng đốc xuất nhau vào đông La thành, xúm vây ở cổng, một bên bày trường đao, một bên bày trường mã đánh bất ngờ, quân Man đang từ bên sông ngoài thành cưỡi ngựa vào cổng không phòng bị gì… khoảng hai ba nghìn tên giặc và vài ba trăm cỗ ngựa bị giết. Man tặc Dương Tư Tấn ở trong Tử Thành lúc canh một mới biết và ra cứu”.

Sách Tư trị thông giám của Tư Mã Quang đời Tống (cuối IX) cũng chép tương tự:

“Năm Hàm Thông thứ 4 (863), mùa Xuân, tháng Giêng, ngày Canh ngọ, quân Nam Chiếu vây hãm Giao Chỉ. Những người tay chân của Thái Tập đều chết… Kẻ liêu thuộc là Phàn Xước mang ấn vượt qua sông. Tướng sĩ Kinh Man, Giang Tây, Ngạc, Nhạc, Tương Châu hơn 400 trăm người đều đều chạy đến bến nước ở phía đông thành. Ngu hầu Kinh Nam là Nguyên Duy Đức bảo đám đông: “Chúng ta không có thuyền, xuống nước tất chết, chẳng thà quay lại về thành đánh quân Man, lấy một mạng đổi hai mạng giặc Man cũng còn có lợi”. Bèn quay lại thành vào cửa Đông La. Quân Man không phòng bị. Bọn Duy Đức thả binh lính giết hơn hai nghìn giặc. Đến đêm tướng Man là Dương Tư Tấn mới từ Tử Thành ra cứu. Bọn Duy Đức đều bị giết. Quân Nam Chiếu hai lần vây hãm Giao Chỉ vừa giết vừa bắt làm tù binh đến 15 vạn người. Chúng lưu lại 2 vạn quân, sai Dương Tư Tấn đóng ở Giao Chỉ thành”[17].

5. Đại La thành của Cao Biền:

Sử sách Trung Quốc có chép về sự kiện Cao Biền đắp La Thành (như Tân Đường thư (q.224 hạ), Tự trị thông giám (q.250, 25b) và cho biết thêm chu vi thành là 3.000 bộ (khoảng 5,58 km), trong có 40 vạn gian nhà. Việt sử lược chép cụ thể: “Biền đắp lại La Thành chu vi 1980 trượng 5 thước (6,139 km), cao 2 trượng 6 thước (8,06 m), chân thành rộng 2 trượng 6 thước (8,06 m), bốn mặt xây nữ tường (tường nhỏ xây trên thành lớn) cao 5 thước 5 tấc  (1,7 m), 55 địch lâu (lầu vọng địch), 5 môn lâu (lầu xây trên cửa thành), 6 ủng môn (cửa tò vò, cửa nách), 3 ngòi nước, 34 con đường; lại đắp đê chu vi 2125 trượng 8 thước (6,589 km), cao 1 trượng 5 thước ( (4,65 m), chân đê rộng 3 trượng (9,3 m), lại dựng hơn 5 gian nhà”[18]. Đại Việt sử ký toàn thư về cơ bản chép như Việt sử lược, chỉ có khác biệt đôi chút.

07

Tượng đầu linh thú trang trí góc mái – thời kỳ Đại La, thế kỷ VIII-IX (khai quật tại Hoàng thành Thăng Long)

Về vị trí của thành Đại La, từng có nhiều ý kiến không thống nhất. Các nhà nghiên cứu phương Tây như Pelliot, CL.Madrolle, một số tác giả Việt Nam như Đào Duy Anh, Trần Huy Bá và tập thể tác giả sách Lịch sử thủ đô Hà Nội đều cho vị trí của thành Đại La do Cao Biền đắp là ở khu vực Quần Ngựa phía nam đường Hoàng Hoa Thám ngày nay. Quan điểm này trái ngược với ý kiến của Trần Quốc Vượng và Vũ Tuấn Sán. Phủ định ý kiến của các tác giả trên Trần Quốc Vượng và Vũ Tuấn Sán đưa ra bốn cơ sở:

– Nếu Cao Biền chỉ đắp lại An Nam la thành thì vị trí của thành đó về phía đông đã ở sát sông Hồng mà chu vi chỉ có hơn 6 km, cho nên không thể bao quanh cả một vùng từ  bờ sông Hồng ở phía đông đến vùng Quần Ngựa ở phía tây được

– Đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm hiện nay là do Cao Biền dựng ở cửa Đông ngoài thành bên bờ sông Hồng. Thần tích đền Bạch Mã, sách Việt điện u linh (viết đầu thế kỷ XIV), Lĩnh Nam chích quái đều khẳng định như vậy. Bấy giờ sông Hồng còn ăn sâu vào vào sát đền Bạch Mã hiện nay.

– Theo Hoàng Việt địa dư thì quán Huyền Thiên ở phường Đồng Xuân xưa (nay ở số 54 phố Hàng Khoai gần chợ Đồng Xuân) thờ Huyền Thiên Đại Đế, quán này lập từ thời thuộc Đường ở trong phủ thành.

Như vậy La Thành hay Đại La thành thời thuộc Đường về phía đông bao gồm một phần khu chợ Đồng Xuân và khu Hàng Buồm hiện nay và ở sát ngay bờ sông Hồng. Điều đó cũng phù hợp với sự kiện Lý Thái Tổ từ Hoa Lư dời đô ra thành Đại La đã đỗ thuyền ở dưới chân thành.

08

Ngói ống có đầu trang trí văn nhũ đinh, thời Đại La, thế kỷ VII-IX (khai quật tại Hoàng thành Thăng Long)

– Theo truyền thuyết, vị thần xuất hiện ra cho Cao Biền thấy tự xưng là “thần khí thiêng đất Long Đỗ”. Long Đỗ chính là một tên khác của núi Nùng trên đó có điện Kính Thiên thời Lê hiện còn dấu vết ở trong thành Hà Nội ngày nay[19]

Nguyễn Khắc Đạm cũng cùng quan điểm với Trần Quốc Vượng và Vũ Tuấn Sán, đồng thời chỉ định rõ thêm: mặt đông của thành Đại La sát với sông Hồng (sông Hồng lúc này còn ăn sát tới khoảng phố Hàng Ngang, Hàng Đào), theo sông Tô Lịch ở phía bắc, bao lấy núi Nùng ở phía tây (nhưng không cách xa quá núi Nùng), rồi quặt sang phía sông Hồng để nối với mặt đông. Tường thành phía tây có thể là tương đương với đường Hoàng Diệu hiện nay.

Đại La thành do Cao Biền đắp là để bao lấy Kim Thành (như trên đã nói Nguyễn Khắc Đạm dùng như danh từ riêng, trong khi Trần Quốc Vượng và Vũ Tuấn Sán dịch nghĩa là thành hiện nay, còn tên gọi được nhắc đến trong sử sách là thành Giao Châu hay thành Giao Chỉ).

Như vậy, cho đến cuối thế kỷ IX, khu vực trung tâm Hà Nội hiện nay có hai hệ thống thành luỹ: hệ thống phía tây với Tử Thành (621) được bao bởi La Thành (767); hệ thống phía đông với Kim Thành hay Giao Châu thành, Giao Chỉ thành (825) được bao bởi Đại La Thành (866).

09

Gạch lát trang trí nổi hoa văn hình cá sấu bơi trong sóng nước, thời Đại La, thế kỷ VII-IX (khai quật tại Hoàng thành Thăng Long)

Những ý kiến trên gần như không có cứ liệu thực tế (thành luỹ) để chứng minh. Tuy nhiên, những lập luận trên cơ sở thư tịch cổ và vị trí một số kiến trúc cổ có thể đã có từ thời Đường cũng tỏ ra tương đối có sức thuyết phục. Việc thể hiện các thành luỹ này trên bản đồ vì thế vừa mang ý nghĩa phỏng đoán – mặt khác việc xác định vị trí và phạm vi của nó cũng mang tính tương đối.

Ban biên tập

Chú thích:

[1] Đào Duy Anh xác định ở xã Vạn Phúc huyện Thanh Trì (Đào Duy Anh: Cái bia cổ ở Trường Xuân và vấn đề nhà Tiền Lý, Nghiên cứu lịch sử, số 50, 1963).

[2] Trần thư, q.1, 2a, dẫn theo Trần Quốc Vượng: Địa lý lịch sử miền Hà Nội (trước thế kỷ XI), Nghiên cứu lịch sử số 10, 8.1960

[3] Đại Việt sử ký toàn thư, tập I, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998, tr.180.

[4] Trần Quốc Vượng: Địa lý lịch sử miền Hà Nội (trước thế kỷ thứ XI) (đã dẫn).

[5] Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long đời Lý – Trần, Nghiên cứu lịch sử số 85, 1966.

[6] Nguyễn Khắc Đạm: Thành luỹ, phố phường và con người Hà Nội trong lịch sử, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2000,tr. 56

[7] Man thư q.4, Danh loại, mục Vọng thư tử man; Tư Mã Quang: Tư trị thông giám (dẫn lại theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn).

[8] Phan Huy Chú: Lịch triều hiến chương loại chí (tập I), Nhà xuất bản Sử học, Hà Nội, 1960, tr. 30-32.

[9] Phạm Văn Kính: Từ La Thành đến Thăng Long, Nghiên cứu lịch sử, số 6 – 2000.

[10] Đường hội yếu q.73, 17b dẫn lại Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long thời Lý Trần, Nghiên cứu lịch sử số 85.1966; Việt sử lược, Nhà xuất bản Văn – Sử – Địa, Hà Nội, 1959, tr.

[11] Đại La thành chí chép: “Thành cũ do Thứ sử nhà Đường Trương Bá Nghi đắp vỗn ở phía nam sông. Năm đầu niên hiệu Bảo Lịch, Đô hộ An Nam Lý Nguyên Hỉ xin dời thành sang bờ bắc sông, được ít lâu lại trở lại chỗ cũ” (Dẫn lại theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn

Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn).

[12] Nguyên hoà quận huyện chí, q.38, 3a, 4a – Dẫn lại theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn).

[13] H. Maspero: Le Protectorat general de l Annam sous les Tang, BEFEO, X, 1910.

[14] Nguyễn Khắc Đạm: Thành luỹ, phố phường và con người Hà Nội trong lịch sử, đã dẫn, tr.56.

[15] Cựu Đường thư, q.17 thượng, 3b (Dẫn lại theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn).

[16] Tân Đường thư q.167, 8a-9b, Đại La thành chí (dẫn theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn)

[17] Man thư q.4, Danh loại, mục Vọng thư tử man; Tư Mã Quang: Tự trị thống giám (dẫn lại theo Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn Sán: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn).

[18] Việt sử lược (bản dịch của Trần Quốc Vượng), Nhà xuất bản Văn – Sử – Địa, Hà Nội, 1959, tr.37

[19] Trần Quốc Vượng, Vũ Tuấn San: Bàn thêm về thành Thăng Long… (đã dẫn).

142 bình luận

  1. Buy Provera And Clomid Online generic cialis canada Archive Amoxil Blog Achetent Inurl

  2. Buy Viagra 100mg Online viagra online prescription Keflex Seismic Pipe Loop Zithromax Order Online

  3. Il Cialis Fa Dimagrire Online Celebrex viagra Lilly Cialis 5mg Bactrim Prescription Urethritis Cephalexin Alcohol

  4. Generic Pills Online Inexpensive Acyclovir Elidel viagra prescription On Line Clobetasol Get No Prescription Needed Cheapeast

  5. Acheter Levitra En Italie Amoxil For Cats With Upper Respitory Buy Cheap Strattera Online cialis canada Purchasing Predisone By Mail Zithromax And Side Effects Levitra Precio Generico

  6. Donde Comprar Viagra viagra Cialis Ou Acheter

  7. Buy Xenical Over The Counter Does Augmentin Work Better Than Amoxicillin viagra eventos adversos American Made Cialis

  8. Amoxicillin Works Bowel Bacteria Amoxicillin And Gram Negative India Online Pharmacy Medications online pharmacy Difference Between Amoxil And Augmentin

  9. Does Amoxicillin Affect Opiates Au Maroc Achat Clomid Dapoxetine Review real propecia from canadian pharmacy Catalogo Levitra Comprar Cialis Original En Madrid

  10. Prezzi Cialis Farmacia Italia Cephalexin Allergic Reaction Buy Liquid Viagra Weather In Vancouver

  11. Viagra Natural Herbolario Levitra Acquisto Breast Cancer Propecia cialis prices Best Site Buy Viagra Online 133 Tomar Priligy Y Cialis

  12. Viagra In Farmacia Quanto Costa viagra Was Kostet Cialis 20mg Levitra Lower Back Pain

  13. Finasteride Brevetto Propecia cialis from canada Buying Citalopram Online

  14. Venta De Viagra En Gibraltar generic priligy 90 mg How To Make Female Cialis Cialis Generika Kaufen Erfahrung

  15. Buy Vardenafil 40 Mg Malaysia Amoxicillin Alcohol Viagra Junge Leute

  16. Best Place To Get Viagra Canada Pharmacy 24 finasteride 1mg tablets for sale Purchase Amoxil Non Perscription Amoxicillin

  17. Buy Generic Viagra With Paypal tomar viagra foro Price Of Cialis In Singapore Amoxicillin Treatment

  18. Order Non Prescription Drugs Online Amoxicillin Allergic Rash donde comprar cialis madrid Cialis 5mg Tablets Australia

  19. Food Interactions With Amoxicillin Priligy Mise A Jour viagra Il Viagra Della Mente Amoxil For H Pylori Cialis 20mg Unterschied

  20. Achat Pillule Viagra En Montreuil Cialis 5 Mg Medikament viagra vs cialis Viagra Prix France

  21. Propecia 0.5mg Albuterol Sulfate Buy Viagra Online Reviews

  22. 50 Mg Di Sildenafil Contraindications Of Keflex Keflex Talin And Clotrimazole Cialis 20 Mg Medicament Levitra Farmacia Nostra

  23. Brand Name For Amoxicillin Monohydrate In Cephalexin buy viagra online Amoxicillin Cacaine Levitra Dosage 20mg Isotretinoin cod accepted website

  24. Propecia Orkut Minoxidil Cheap Prevacid Online cialis Zithromax Affect Birth Control Pills

  25. Comprar Cialis Soft Keflex And Yeast Infection viagra Tadalafil France Propecia Medicina

  26. Propecia Progesterona Cialis In Berlin Find cheapeast isotretinoin amex overseas Capsules Amoxil Esomeprazole Canada Online Amoxicillin Freshness

  27. Viagra Professional Online viagra Onlinepharmacy24

  28. Buspar For Sale Without Rx Cialis With Priligy Pills

  29. Cheapviagrarx cialis canada Need A Prescription For Domperidone Prix Cialis Generique France Propecia Contraindicaciones

  30. Cialis Con Dapoxetina Direct Doryx C.O.D. Next Day Without Dr Approval buy viagra Vente Viagra Ligne France En Lille Online Fedex Shipping Pyridium Medicine Visa

  31. Bentyl Coligon Pharmacy levitra purchase Cialis 20mg Tadalafil Achat

  32. Propecia 1 De 50 Sildenafil Citrate United States Cheap buy viagra online 20 Mg Cialis Dosage Cephalexin Monohydrate Dosages For Dogs Viagra Trh Pharmacy

  33. Celebrex From Canada Levitra No Prescription Necessary Macrobid Best Website Cod Only Rhode Island viagra online prescription Buy Xenical Online Australia No Prescriptionalli Ou Acheter Cialis En Confiance

  34. Can I Drink Alcohol With Cephalexin cialis 40 mg Natural Viagra Alternative Blood Flow

  35. Propecia En Medicamentos online pharmacy Combination Dugs And Amoxicillin Adverse Effect

  36. Viagra Para Diabeticos Nizagara From India Trusted Site For Generic Cialis No Rx Overnight To Usa 2 Mg Estradiol

  37. Ist Viagra Rezeptpflichtig Cialis Levitra cialis overnight shipping from usa Viagra Sin Receta Yahoo

  38. Cialis 5 Mg Online Female Viagra Online Canada Keflex Biaxin viagra Wo Viagra Kaufen

  39. Viagra Efectos Causa Peut Acheter Viagra Sans Ordonnance cialis canada Trecator Effective Propecia Doses

  40. Cytotec 20mg Conditionnement viagra vs cialis Best Place To Get Viagra Online Cialis Generico Oferta Bulk Cialas

  41. Gabapentin To Buy Without Prescription cialis Buy Zoloft Online With No Perscription

  42. Order Effexor Without Perscription achat priligy france Best Price Net For Tadalis Sx 100 50 Mg Cialis Generic 5mg

  43. Amoxicillin Coughing Cheapest Kamagra Uk Clomid Diamicron cialis carrefour Viagra Y Dialis Discount Legally Cash On Delivery Amoxicilina For Sale Real Inverness Acheter Du Tadalis Sx En Pharmacie

  44. Cialis 10mg Posologie Low Price Generic Viagra Tab generic isotretinoin website cod accepted viagra Levitra Kaufen Per Uberweisung Viagra Online Rezeptfrei Kamagra Oral Jelly Primena

  45. Viagra Europa Apotheke Viagra Sans Effet Casodex viagra vs cialis Viagra Online Bestellen Ausland Worldhealthcare365

  46. Stomatitis Treated With Keflex And Clotrimazole viagra Where To Buy Tamoxifen Online Cialis Rezeptfrei Gofeminin

  47. Come Usare Dapoxetina Propecia Wann Einnehmen viagra Buy Lasix Online

  48. Viagra Effet Secondaire Koreus Priligy 30 Mg Ohne Rezept Tadafalil Jelly Uk viagra On Line Acticin Internet Viagra 50mg Bestellen

  49. Cialis Prix De Vente Prostate Fexofenadine Steriods Cephalexin Cialis Lilly Preisvergleich cialis generic Cialis Farmacia Italia Ordina Kamagra A Buon Mercato

  50. Amoxicillin 400 5 cialis without prescription Maximum Dose For Amoxil Allegra Doxycycline Keflex

  51. Propecia Viagra Acquista Amoxicillin Over The Counter Acheter Kamagra Site Fiable Cialis Generic Without A Prescription Generic Amoxicilina Bacterial Infections No Doctor Paris Zithromax Mastercard

  52. Kamagra Uk Pay With Paypal buy levitra Dove Comprare Levitra

  53. Seismic Loop Keflex Drug Medicine Levitra Usato In Farmacia Amoxicillin Rash And Itching In Children buy cialis online Acheter Levitra En France Generic Celebrex India

  54. Soft Cialis viagra Kamagra With Alcohol

  55. Acquista Cialis Propecia What Is It Kaufen Cialis cialis without prescription Donde Comprar Viagra En Cordoba

  56. Online0yarmacy4save Canadian Pharmacy No Prescription viagra online Amoxicillin Stomach Mail Order Generic Fluoxetine Secure Ordering Discount

  57. Priligy Uk Review buy cialis online Amoxicillin 500 Mg Cheapest Retin A Buying Generic Levitra

  58. Does Cephalexin Contain Penicillin Efectos Secundarios De La Cialis Viara Generic Pay With American Express viagra Alli 60mg Cialis Rezeptfrei Danemark Viagraonlineshopusa

  59. Acquistare Kamagra In Canada Donde Comprar Viagra En Espana Achat Amoxicillin En Suisse Acheter

  60. Combivent Inhaler Without Prescription Acute Kidney Failure Caused By Amoxicillin generic viagra Finasteride Propecia Generica Y Sin Receta Canadian Health Viagra Deutschland Apotheke

  61. Tadalnafil Aurochem Viagra Generico Cialis viagra Amoxicillin For Tooth Extraction

  62. Ingredients Cephalexin canadian pharmacy cialis Amoxicilian Compared To Cephalexin

  63. Cheap Tadalafil Online Where Does Propecia Grow Hair Viagra Ebay cialis 5mg best price Fineviagra

  64. Generic Cheapeast Acticin Online In Internet Cod Accepted buy generic cialis Where To Order Stendra Free Propecia Samples

  65. Online Viagra Purchase viagra Buy Viagra From Canada Cephalexin And Pink Eye

  66. Hi where i can buy
    http://amoxicillin500mg.club – amoxicillin 500 milligrams ? Please help me found
    amoxicillin pills 500 mg
    Thanks!

  67. Canadion Pharmacy cialis Viagra For W

  68. Order Isotretinoin No Rx With Free Shipping Propecia Coupon cialis cheapest online prices Prescription Drugs Without Prescription Propecia Treatment Hair Loss

  69. Viagra Ahnliches Mittel viagra vs cialis Achat Kamagra Paris Levitra Discount

  70. Isotretinoin Can I Purchase online cialis Propecia New Zealand Adverse Effects Kamagra Deutschland Forum

  71. Sibusat Flagyl 500 viagra Buy Nexium From India Buy Zithromax Over Counter Viagra Per Ansia

  72. Achat Viagra Sans Ordonnance Forum Acheter Viagra Doctissimo Viagra Ou Cialis Prix viagra Difference Entre Cialis Et Viagra Cvs Viagra 100mg Price 380 Forum Viagra 50mg

  73. Viagra Com Free Sample when to ask for viagra what iss vega
    100 sildenafil citrate tablets how much does viagra
    cost in australia [url=https://www.withoutdoctorsprescript.us]getting the correct viagra dosage[/url] amount of sildenafil in viagra

    Related Posts:
    When should i use viagra when psrtying
    afib and viagra
    does viagra make it harder to have an erection without
    viagra forced sex
    does cialis work as good as viagra

  1. Pingback: Low cost viagra 20mg

  2. Pingback: Cheap viagra

  3. Pingback: Generic cialis

  4. Pingback: buy viagra online best price

  5. Pingback: levitra prices at walmart

  6. Pingback: Viagra generico

  7. Pingback: buy levitra online

  8. Pingback: cheap viagra

  9. Pingback: viagra tablets

  10. Pingback: buy viagra

  11. Pingback: generic viagra 100mg

  12. Pingback: canadian pharcharmy

  13. Pingback: online pharmacies

  14. Pingback: pharmacy

  15. Pingback: canadian pharcharmy

  16. Pingback: pharmacies shipping to usa

  17. Pingback: buy cialis online

  18. Pingback: cialis

  19. Pingback: cheap cialis

  20. Pingback: pharmacies shipping to usa

  21. Pingback: buy viagra online

  22. Pingback: we-b-tv.com

  23. Pingback: hs;br

  24. Pingback: tureckie_serialy_na_russkom_jazyke

  25. Pingback: tureckie_serialy

  26. Pingback: 00-tv.com

  27. Pingback: +1+

  28. Pingback: æóêè+2+ñåðèÿ

  29. Pingback: Ñìîòðåòü ñåðèàëû îíëàéí âñå ñåðèè ïîäðÿä

  30. Pingback: Ñìîòðåòü âñå ñåðèè ïîäðÿä

  31. Pingback: watch

  32. Pingback: ++++++

  33. Pingback: HD-720

  34. Pingback: guardians+of+the+galaxy+2

  35. Pingback: strong woman do bong soon

  36. Pingback: my id is gangnam beauty

  37. Pingback: 2020

  38. Pingback: kpop+star+season+6+ep+9

  39. Pingback: Video

  40. Pingback: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

  41. Pingback: wwin-tv.com

  42. Pingback: movies

  43. Pingback: Watch TV Shows

  44. Pingback: Kinokrad 2019 Kinokrad Hd

  45. Pingback: Kinokrad

  46. Pingback: filmy-kinokrad

  47. Pingback: kinokrad-2019

  48. Pingback: filmy-2019-kinokrad

  49. Pingback: serial

  50. Pingback: cerialest.ru

  51. Pingback: youtube2019.ru

  52. Pingback: dorama hdrezka

  53. Pingback: movies hdrezka

  54. Pingback: HDrezka

  55. Pingback: kinosmotretonline

  56. Pingback: LostFilm HD 720

  57. Pingback: trustedmdstorefy.com

  58. Pingback: bofilm ñåðèàë

  59. Pingback: bofilm

  60. Pingback: 1 seriya

  61. Pingback: Êîíñóëüòàöèÿ ïñèõîëîãà

  62. Pingback: topedstoreusa.com

  63. Pingback: hqcialismht.com

  64. Pingback: viagramdtrustser.com

  65. Pingback: купить дженерики виагры левитры

  66. Pingback: myonlinebuy.us

  67. Pingback: гдз тетрадь

Gửi phản hồi

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiện thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Sơ đồ đường đi